Tưởng Năng Tiến  

Trăm năm trong cõi người ta
Ở đâu cũng được đi ra đi vào
Xa xôi như xứ Bồ Đào
Người ta cũng được đi vào đi ra
Đen đủi như An - Go - La
Người ta cũng được đi ra đi vào
Chậm tiến như ở nước Lào
Người ta cũng được đi vào đi ra
Chỉ riêng có ở nước ta
Người ta không được đi ra đi vào

Những câu “ca dao tân thời” vừa ghi, tôi được nghe từ Lê Đình Điểu   khi ông ấy mới từ Việt Nam sang, và chúng tôi đang trên đường đi Sacramento (thủ phủ của tiểu bang California) để đưa nhà văn Bình Nguyên Lộc đến nơi an nghỉ cuối cùng.
Thuở ấy, chúng tôi đều còn trẻ nên đều tưởng rằng “sinh bệnh lão tử” là chuyện của bất cứ ai khác, trừ mình!  Bởi thế, tuy đi đưa đám nhưng không đứa nào thoáng vẻ ưu tư. Cả lũ đều cười sằng sặc khi nghe hai đến hai câu cuối:

Chỉ riêng có ở nước ta Người ta không được đi ra đi vào!

Những kẻ chờ vượt biên lậu, hầu hết là người miền Bắc đang thu nhặt gỗ vụn để sưởi ấm

Cộng đồng Việt Kiều tại Dunkerque giúp gạo và nước mắm cho các bữa ăn của “Nouveaux boat people”.

“Đã thành truyền thống, cứ mỗi độ Xuân về, Ủy ban về người Việt Nam ở nước ngoài  Bộ Ngoại giao phối hợp với Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Đài truyền hình Việt Nam tổ chức buổi Gặp mặt thân mật với gần 1.000 kiều bào từ khắp nơi trên thế giới về tụ họp tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia Hà Nội... trong bầu không khí trang trọng, ấm tình quê hương.”

Dân nhập cư lậu “tập kết” tại rừng Téléghem Pháp, ăn mì gói chờ nhập lậu vào Anh

Truyền thống này, tiếc thay, không thấy có ở Tây Nguyên. Cách đón tiếp người về ở vùng xa, vùng sâu, vùng căn cứ cách mạng  xem ra hơi khác. Cách loan tin cũng khác luôn. Báo Nhân Dân (số ra ngày 16 tháng 3 năm 2002) có một mẩu tin ngắn ngủn nguyên văn, đếm đúng được 69 chữ:

“Ngày 15 tháng 3, tại cửa khẩu Lệ Thanh, huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai, các cơ quan chức năng của tỉnh tiếp nhận 35 người vượt biên trái phép sang Cam-pu-chia trở về quê hương. Những người trở về vui mừng xúc động khi được trở về tổ quốc. Nhiều người khóc vì ân hận đã bị kẻ xấu lừa bịp. Họ bầy tỏ sự biết ơn với Đảng, Chính phủ.”

Sống lẩn lút và di chuyển bằng xe bus

Sự dị biệt (chả qua) là vì vấn đề phong tục. Thượng Kiều về không đúng lúc, không phải dịp Tết, vậy thôi. Tết mới vui kìa. Ngày thường bận thấy bà luôn, đâu có ai rảnh mà lên tới tuốt Tây Nguyên để đón tiếp người về, đúng không?

Nếu không vì phong tục thì (chắc) vì phong thổ. Đám Thượng Kiều đã về không đúng chỗ. Thay vì đi bằng xe tải đến tỉnh Gia Lai, nếu họ dùng phản lực cơ, đáp cái ào xuống phi trường Tân Sơn Nhất (rồi lơn tơn đi vô cổng, với chút đỉnh tiền đô kẹp hờ trong passport) thì chuyện đón tiếp hoàn toàn đã khác! Giáo sư Vũ Đức Vượng đã có lần thốt lên rằng: “...chẳng có sân bay nào lại đông vui người thân ra đón như mỗi khi họ trở về VN” mà lị.
Nói gì thì nói, họ cũng đã trở về và về được đến nơi   dù đây là nơi họ “chịu đời hết thấu” nên đã phải bỏ đi, và đi... không lọt! Tình cảnh của họ (ngó bộ) hơi bị phũ phàng, và (rõ ràng) là không dễ thở.

Mà đã là dân Việt Nam thì dù lâm vào  tình trạng nào chăng nữa vẫn cứ chưa... đụng đáy, vẫn cứ (còn) được coi là may mắn, và vẫn được khối kẻ ước ao. Biết bao nhiêu người khác cũng đã bỏ đi, và cũng đi không đến nhưng không có... xe đưa về (đến tận nhà) như vậy. 

Họ vẫn đang sống lêu bêu ở một góc bể chân trời nào đó “...không giấy tờ, không hình ảnh, không bất cứ một bằng chứng nào về xuất xứ nhân thân của mình. Cũng vì thế mà họ được gọi bằng một cái tên rất ấn tượng: người rơm”  theo như cách mô tả của ký giả Christine Nguyễn, nghe được qua BBC, vào hôm 28 tháng 10 năm 2009.

Từ Paris, phóng viên Đặng Mai Lan cũng có bài viết về những người rơm  nhưng bằng một tên gọi khác   nghe còn “ấn tượng” hơn nữa:

“Tất cả những cư dân bất hợp pháp kể trên đang được gọi bằng một cái tên mới là “Nouveaux boat people”, vì họ đều có chung một mục đích là vuợt biển qua Anh. Nơi mà họ được hứa hẹn và tin chắc rằng mình sẽ có ngay một việc làm để sống”
[“Xuân Ở Trong Rừng.” Phụ Nữ Diễn Đàn Dec. 2009: 03   07(*).]

Từ hứa hẹn đến thực tế là một khoảng cách rất xa, ngoài sự tưởng tuợng của tất cả mọi người trong cuộc   theo như tường thuật của Huỳnh Tâm (xem được qua YouTube) trên diễn đàn talawas, với lời dẫn nhập như sau:

 “Bỏ ra đến 300 triệu đồng Việt Nam cho một chuyến đổi đời, nhiều người Việt Nam và gia đình họ đã bán đất, cầm nhà, cầm sổ đỏ, vay mượn ngân hàng, vượt biên bất hợp pháp qua ngả Nga, trung chuyển qua các nước Đông Âu, đích đến xa nhất là Anh quốc...”

“Một thanh niên cho biết, anh ta được người hướng dẫn đưa đến rừng này vào cuối tháng 11.2008. Lúc đó, có ba người khác sống trong rừng. Ở chừng nửa tháng, ba người kia được đưa đi đâu không rõ. Theo anh ta, mỗi ngày có nhiều người Việt đến khu rừng này ở chung nhưng không thấy người dẫn đường quay lại. Những người Việt tự tìm bao nilông khâu lại, rồi dựng cây làm lều. Người thanh niên cho biết, anh ta đã 30 lần leo lên xe tải để trốn sang Anh, nhưng đến biên giới thì bị cảnh sát Anh bắt lại, đuổi về Pháp. Cảnh sát Pháp bắt giam một ngày để thẩm vấn, rồi thả ra. Sau mỗi lần được thả, anh ta phải đi bộ mấy chục cây số về lại khu rừng vì không biết đi đâu và cũng không biết cách nào trở lại quê nhà.”

Trở lại quê nhà, đã đành, là chuyện bất khả. “Cơ hội nhẩy xe đi tiếp” ( xem ra) cũng rất mong manh, dù họ đã liều mạng đến nỗi đã có kẻ phải bỏ mạng - vì tai nạn.
Tôi nghe họ cứ nhắc đi nhắc lại chỉ mấy câu mà sự hoang mang có thể cảm được qua nói:
- Chúng tôi về cũng lỡ mà đi cũng lỡ...
- Chúng tôi tiến không tiến được, lùi không lùi được...nằm tại chỗ cũng không yên!
Cũng theo Huỳnh Tâm, trong bài phóng sự kế tiếp (thực hiện vào chiều ngày 22 tháng 11 năm 2009) tại rừng Grande Synthe thì người Việt không phải là sắc dân duy nhất sống lẩn lút nơi đây. Bên cạnh họ còn có người Tiệp, người A Phú Hãn và người Irak  toàn là dân bụi đời... chuyên nghiệp và... thứ thiệt:

“Người Czech bao thầu cánh rừng Bắc, cánh rừng Nam do người Afghanistan và Irakiens họ sống vô gia cư tại Pháp đã lâu đời, việc họ làm duy nhất trong cuộc sống là đi tống tiền người đồng cảnh, nay gặp được người Việt Nam xem ra trúng số lớn, Ai chống lại họ sẽ bị đàn áp dã man, hiện nay đường Cỏ và Bãi bị lâm vào tình trạng thê thảm, bởi người Czech, Afghanistan và Irakiens cưỡng dâm phụ nữ Việt Nam.”

Cùng với sự nhẫn tâm và dã man của đồng loại là sự khắc nghiệt của thiên nhiên, đối với những kẻ đang lâm vào cảnh màn trời/chiếu đất   theo như tường thuật của Phương - Vũ Võ Tam Anh (Người Việt Khốn Khổ Tại Paris) đọc được trên Đàn Chim Việt.com vào ngày 09 tháng 12 năm 2009:

 “Dưới trời mưa lạnh của miền bắc nước Pháp mà khí hậu thường là ác nghiệt, trong khi vùng Calais đang được báo động đỏ vì bão lụt, tôi lần mò hồi lâu cũng tới được Angres, một làng nhỏ cách Lens chừng 20 km chung quanh toàn là ruộng và rừng. Dân trong làng cũng biết đâu đó đang có những người Việt Nam đang trốn chui trốn nhủi, nhưng họ tỏ ra rất dè dặt, không phải sợ cho họ mà họ sợ cho chính những người sans papier này...”

Bây giờ trời đã giữa Đông. Dự báo thời tiết cho biết ở vùng Calais (vào  những ngày đầu năm). Trời  nếu không có tuyết thì cũng bị mưa, hoặc cả hai.  Buổi sáng mùa  Xuân, thức dậy muộn trong một căn nhà có sưởi, tôi ngồi đọc qua những bài báo viết về hiện cảnh của đồng bào mình giữa rừng hoang  mà không khỏi thấy lòng ái ngại. Xin gửi đến mọi người lời chào (vô duyên) từ một gã đồng hương hết thời, và hoàn toàn vô tích sự.

TNT